Author: vikbeg

Երկրորդ պարապմունք․ Վերին Միջագետք
Միջագետքի հյուսիսի ամենանշանավոր քաղաք-պետությունն Աշշուրն էր, որի վաճառականները մ. թ. ա. XX–XIX դարերում առևտրական գաղութներ (ֆակտորիա) ունեին Հայկական լեռնաշխարհում և Փոքր Ասիայում: Աշշուրի թագավոր Շամշի-Ադադ I-ը (մ. թ. ա. 1813–1781 թթ.) Վերին Միջագետքի քաղաքները միավորել է մեկ հզոր պետության կազմում՝ Աշշուր մայրաքաղաքով: Սակայն նրա մահից հետո այն տրոհվել է: Մ. թ. ա. XVII դարի վերջին Վերին Միջագետքում կազմավորվել է Միտանի պետությունը, որի հիմնական բնակիչները խուռիներն էին: Միտանին ժամանակի հզորագույն պետություններից էր. Հայկական լեռնաշխարհի մի զգալի հատված նույնպես նրա կազմում էր: Լճաշենում, Արթիկում, Լոռիբերդում հայտնաբերված կնիքները և զենքերի ու զարդերի նմուշները վկայում են, որ Հայաստանի հնագույն բնակիչները սերտ կապեր են ունեցել այդ երկրի հետ: Մ. թ. ա. XIV դարում Միտանին թուլացել է և ընկել խեթերի տիրապետության տակ, իսկ հաջորդ դարում Ասորեստանն է նվաճել այն:Միտանիի անկումից հետո Հյուսիսային Միջագետքը և հարևան երկրները միավորվել են Ասորեստանի (գլխավոր կենտրոն Աշշուր քաղաքի անունով) աշխարհակալ տերության կազմում: Երկրի ռազմատենչ արքաները (Թիգլաթպալասար I, մ. թ. ա. 1116–1090 թթ., և ուրիշներ) հաճախ են արշավել նաև Հայկական լեռնաշխարհ:Ասորեստանը հզորության բարձրակետին է հասել մ. թ. ա. VIII դարի 2-րդ կեսից մինչև VII դարի 1-ին կեսը: Նրա տիրապետությունն ու ազդեցությունը տարածվել են Իրանական սարահարթից մինչև Միջերկրական ծով, Պաղեստին և Փոքր Ասիայի հարավ: Առաջավոր Ասիայում գերիշխանության հասնելու համար Ասորեստանը մրցակցել է Վանի թագավորության (մ. թ. ա. IX–VII դարեր) հետ: Մ. թ. ա. VII դարի 2-րդ կեսից Ասորեստանն սկսել է թուլանալ: Նրա վաղեմի թշնամին՝ հզորացած Բաբելոնը, և նորաստեղծ Մարաստանը դաշինք են կնքել Ասորեստանի դեմ: Նրանց է միացել Պարույր Սկայորդին՝ հայկական զորքով: Մ. թ. ա. 612 թ-ին դաշնակիցները միացյալ ուժերով գրավել են Ասորեստանի մայրաքաղաք Նինվեն (այժմ՝ Քույունջիկի բլուր՝ Իրաքում): Այդ արշավանքին մասնակցելու համար Պարույր Սկայորդին Մարաստանի թագավորից թագ է ստացել և ճանաչվել հայոց թագավոր: Մ. թ. ա. 605 թ-ին Ասորեստանը վերջնականապես կործանվել է:Մշակույթ: Շումերական քաղաք-պետությունների զարգացման ժամանակաշրջանը համարվում է շումերական քաղաքակրթության գագաթնակետը: Առաջինը շումերներն են պատրաստել ոսկե իրեր ու զենք, ոսկին օգտագործել արծաթի ու բրոնզի հետ զուգակցված, հայտնագործել գունավոր ապակին ու բրոնզը, անիվն ու սեպագիրը, կազմել առաջին օրենսգիրքը, հայտնագործել թվաբանությունը:Համմուրաբիի օրենքների ժողովածուն օրենսդրության հնագույն հուշարձանն է Միջագետքի՝ իրավական ու սոցիալ-տնտեսական կառույցի մասին (սեպագիրը՝ 9-մ-անոց բազալտե սյան վրա, հայտնաբերվել է Էլամի Շոշ մայրաքաղաքում, 1901–02 թթ-ին):Շումերներն առաջինն են փորձ արել բարոյապես հաղթահարել մահը և այն դիտել որպես դեպի հավերժություն տանող վիճակ: Շումերական դիցաբանության մեջ եղել են ոսկեդարի և դրախտային կյանքի պատկերացումները, որոնք հետագայում փոխանցվել են Առաջավոր Ասիայի այլ ժողովուրդների ու ներառվել աստվածաշնչյան սյուժեներում:Քրմերը կարողացել են ճշգրտությամբ որոշել տարվա տևողությունը` 365 օր 6 ժամ 15 րոպե 41 վայրկյան: Նրանք իմացել են Արեգակի ու աստղերի շարժման օրենքները և կանխագուշակել պետության կյանքի կարևոր իրադարձությունները:Շումերական ճարտարապետությունն ու քանդակագործությունն աչքի են ընկնում գեղարվեստական հղկվածությամբ: Կառուցվել են տաճարային համալիրներ՝ զիկկուրատներ, որոնք ոչ միայն հոգևոր կյանքի, այլև գիտամշակութային կենտրոններ էին:Շումերում է ստեղծվել աշխարհում առաջին՝ «Գիլգամեշ» էպոսը, նաև Համաշխարհային ջրհեղեղի մասին առասպելը, որը հետագայում հին հրեաները շարադրել են Աստվածաշնչում, որտեղ  Զիուսուդրա արքայի փոխարեն հանդես է գալիս Նոյը:Բաբելոնական, քաղդեական և ասորական քաղաքակրթությունները հիմնականում եղել են շումերական քաղաքակրթության շարունակությունը:Ասորեստանի Աշուրբանիպալ (մ. թ. ա. 669–633 թթ.) թագավորը Նինվեում հավաքել է տասնյակհազարավոր պատմական, կրոնական և այլ բնագրեր՝ մոտ 30 հզ. կավե սալիկների վրա, ստեղծել է առաջին գրադարանը. հայտնի է որպես Աշուրբանիպալի գրադարան (հայտնաբերվել է Նինվեի պեղումների ժամանակ՝ 1949–54 թթ-ին): Բարձրաքանդակներով և որմնանկարներով է զարդարվել հատկապես Ասորեստանի Սարգոն II արքայի պալատը:Միջագետքում է ստեղծվել սեպագիրը, որը մ. թ. ա. II հազարամյակի 2-րդ կեսին Առաջավոր Ասիայում վերածվել է միջազգային գրի համակարգի. սեպագիրն ստեղծել են շումերները, նրանցից փոխանցվել է բաբելոնացիներին ու աքքադացիներին: Սեպագիր արձանագրությունների 1 մլն-ից ավելի նմուշներ պահպանվում են աշխարհի բազմաթիվ թանգարաններում: Սեպագիր արձանագրություններ են թողել աքքադները, բաբելոնացիները, էլամցիները, խեթերը, ասորեստանցիները, ուրարտացիները և ուրիշներ:Բաբելոնացիներից սեպագիրը փոխառել են պարսիկները, կատարելագործել այն՝ հարյուրավոր գրանշանների փոխարեն օգտագործելով ընդամենը 40-ը, որոնք նշանակել են վանկեր ու տառեր:

1. Թեմայի ամփոփում

1. Այն երևույթները, որոնց ընթացքում մի նյութը փոխարկվում է մեկ այլ նյութի, այսինքն՝ այլ բաղադրությամբ և հատկություններով նոր նյութեր են առաջանում, կոչվում են Քիմիական երևույթ:
2. Այն երևույթները, որոնց ընթացքում նյութերը,  որից կազմված  կամ  պատրաստված է տվյալ մարմինը, չի փոխակերպվում այլ նյութի: Այդպիսի երևույթները կոչվում են Ֆիզիկական երևույթ:
3. Այն երևույթները, որոնց ընթացքում նյութերը (մարմինները) փոխում են իրենց վիճակը, չափերը, ձևը, կոչվում են Ֆիզիկական երևույթ:

4. Ներքոհիշյալ շարքից ընտրել ո՞րն է քիմիական, ո՞րն է ֆիզիկական երևույթ.

• սառույցի հալվելը-ֆիզիկական
• երկաթի ժանգոտվելու երևույթը-քիմիական
• փայտի այրումը-քիմիական
• կայծակը և ամպրոպը-ֆիզիկական

2. Քիմիական նյութերի ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա
Կարող ես այս նյութն էլ ուսումնասիրել՝ 1.10 քիմիական նյութերի ազդեցությունը
1. Ինչու՞ չի կարելի այրել կենցաղային աղբը:
Վառելանյութերի այրման հետևանքով մթնոլորտ են արտանետվում գազեր: Ածխաթթու գազի պատճառով առաջանում է «ջերմոցային էֆեկտ», ինչի հետևանքով մոլորակի մթնոլորտի ջերմաստիճանն աճում է: 

2. Որո՞նք են թթվային անձրևների առաջացման պատճառները, և ի՞նչ հետևանքներ կարող են դրանք ունենալ:
Թթվային անձրևները առաջանում են ծծմբի, ազոտի և ածխածնի օքսիդներից: Թթվային անձրևները մեծ վնաս են հասցնում կենդանի և անկենդան բնությանը, շինություններին:

3. Համացանցից գտիր տեղեկություններ, պատրաստիր հետաքրքիր տեսանյութ կամ փոքրիկ ուսումնական նյութ:
Շրջակա միջավայր:

4.Վայրի կենդանիների, թռչունների ու ձկների, հող ու ջրի պահպանման համար ի՞նչ քայլեր են արվում:

1. Հաշվե՛ք.
ա) (–8) · (+16) = -(8 · 16) = -128
բ) (+17) · (–4) = -(17 · 4) = -68
գ) (–1) · (+1) = -(1 · 1) = -1
դ) (+20) · (–18) = -(20 · 18) = -360
ե) (–7) · (+5) = -(7 · 5) = -35
զ) (+21) · (–6) = -(21 · 6) = -126
է) (–1) · (+7) = -(1 · 7) = -7
ը) (+15) · (–60) = -900

2. Առանց բազմապատկում կատարելու համեմատե՛ք.
ա) (–5) · (–7) > 0
բ) (+3) · (+9) > (+8) · (–7)
գ) (–8) · (+6) < 0
դ) (–14) · (–12) > (–10) · (+2)
ե) (+16) · (–5) < 0
զ) (+20) · (–1) < (–6) · (–3)

3. Ի՞նչ թիվ պետք է գրել աստղանիշի փոխարեն, որպեսզի ստացվի հավասարություն.
ա) (-9) · 3 = –27
բ) (+7) · (–8) = –56
գ) (–3) · (–20) = 60
դ) (-4) · (–5) = 20
ե) (–2) · 15 = –30
զ) (+3) · (–16) = -48

4. -40, +32, -1, 0, -12, +9 թվերը ներկայացրե՛ք երկու արտադրիչների արտադրյալի տեսքով, որոնցից գոնե մեկը բացասական թիվ է.
-40 = (-20) · (+2)
+32 = (+8) · (+4)
-1 = (+1) · (-1)
0 = (+1) · 0
-12 = (-3) · (+4)
+9 = (-3) · (-3)

5. Կատարե՛ք ամբողջ թվերի բազմապատկում.
ա) (–4) · (–5) = +(5 · 4) = +20 = 20
բ) (–8) · 0 = 0
գ) (+32) · (–6) = -(32 · 6) = -192
դ) 0 · (–1) = 0
ե) (+1) · (+23) = +(1 · 23) = +23 = 23
զ) (+14) · (–25) = -(14 · 25) = -330
է) (–19) · (+7) = -(19 · 7) = -133
ը) (–10) · (+12) = -(10 · 12) = -120

6. Համեմատե՛ք թվերը.
ա) (–5) · 0 < 4
բ) (7 · 0) · (–9) > –2
գ) –100 < 100 · (–3) · 0
դ) 8 > 37 · (0 · 20)

7. Համեմատման նշաններից ո՞րը պետք է դնել աստղանիշի փոխարեն, որպեսզի ստացվի ճիշտ համեմատում.
ա) (–4) · (–5) > 0
բ) (–8) · 5 < 0
գ) 7 · (–3) < (–2) · (–1)
դ) 2 · 3 < (–4) · (–2)
ե) 2 · (–20) = (–10) · 4
զ) (–12) · (–2) > 5 · (–1)

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

8․ Ի՞նչ նշան կունենա երեք ամբողջ թվերի արտադրյալը, որոնցից․
ա) երկուսը բացասական թվեր են, մեկը՝ դրական
Պատ․՝ դրական
բ) մեկը բացասական թիվ է, երկուսը՝ դրական
Պատ․՝ բացասական

9․ Խնդիր ֆլեշմոբից

Դասարանում կա 27 սովորող: Յուրաքանչյուր տղա մարտի ութին շնորհավորական բացիկ ուղարկեց չորս աղջկա, իսկ յուրաքանչյուր աղջիկ իր ստացած բացիկներով շնորհակալական խոսք ուղարկեց հինգ տղայի: Քանի՞ աղջիկ և քանի՞ տղա կա դասարանում:

10․ Խնդիր ֆլեշմոբից

1*2*3*4 գրառման մեջ աստղանիշերը փոխարինեք գործողության նշաններով և փակագծեր օգտագործելով ստացեք բոլոր հնարավոր արժեքներից փոքրագույնը և նշեք այդ արժեքը:

65. Կազմի´ր տրված գոյականների հոգնակին: Փոր­ձի´ր բացատրել, թե ո՞ր բառերին է  -եր  վերջավորություն ավելանում, ո՞ր բառերին՝ -ներ.

Ա.  Ծառ-ծառեր, ձայն-ձայներ, հոտ-հոտեր, քար-քարեր, կով-կովեր,  արջ-արջեր,  փունջ-փնջեր, լուր-լուրեր, բառ-բառեր, բեղ-բեղեր, հայ-հայեր, հայր-հայրեր, ցեղ-ցեղեր, սիրտ-սրտեր, գիր-գրեր, ձյուն-ձներ, սյուն-սյուներ, պատ-պատեր, հույն-հյուրեր, ձու-ձվեր, սուր-սրեր, քիթ-քթեր, քույր-քույրեր, մայր-մայրեր, ձեռք-ձեռքեր, ոտք-ոտքեր, տատ-տատեր, պապ-պապեր:

Բ. Եղբայր-եղբայրներ, աթոռ-աթոռներ, պապիկ-պապիկներ, տատիկ-տատիկներ, գրպան-գրապաններ, թութակ-թութակ ներ-ներումներ, եղնիկ-եղնիկներ, ոչխար-ոչխարներ, սեղան-սեղաններ, թռչուն-թռչուններ, մեքենա-մեքենաներ, բարեկամ-բարեկամներ, աշակերտ-աշակերտներ, մատյան-մատյաններ, հեռախոս-հեռաղոսներ, ծաղկավաճառ-ծաղկավաճառներ, պանրագործարան-պանրագործարաններ:

66. Բաոակապակցություններ  կազմի´ր՝ հարցում արտահայտող  բառի փոխարեն տրված գոյականները գրելով:

Ծանոթանալ ո՞ւմ հետ-մրցակցի, ինչի՞ն-կարծիքին:

Մրցակից, կարծիք, տեսակետ, գիրք, մեքենա, աղջիկ, տղա, զբոսաշրջիկ:

67. Ո՞ր նախադաությունից կարելի է ինչ-որ բառ հանել՝ առանց միտքը փոխելու (փորձի՛ր բացատրել, թե ինչո՛ւ է այդպես):

Ընկերս հեռացավ: Ես վազեցի: Մենք խոսեցինք: Մարդիկ հավաքվեցին: Դու ժպտո՞ւմ ես: Դուք հասա՞ք գնացքին: Նրանք սպասում էին: Մայրիկն ամեն ինչ հասկացավ: Մենք իրար ժպտացինք ու աչքով արեցինք:

Հեռացավ, վազեցի, խոսեցինք,հավաքվեցին,ժպտո՞ւմ ես, հասա՞ք, գնացքին,սպասում էին, ամեն ինչ հասկացավ,ժպտացինք, աչքով, արեցինք:

Լինուե չիլինում մի տատիկ է լինում որը երազում է թոռնիկ ունենալ:ԵՎ մի օր նրա երազանքը կատարվում է:Անցնում է յոթ տարի թոռնիկը դարցավ յոթ տարեկան:Թոռնիկի մայրն ու հայրն երկրից դուրս են գնում և երեխայի թողում են տատիկի մոտ:
-Տատ՜իկ տատ՜իկ իսկ ու՞ր են գնացել մայրիկն ու հայրիկն:Հարցրեց թոռնիկը:
-Գնացել են ուրիշ երկիր:Պատասղանեց տատիկը:
-Լավ գնա՛ ինձ համար ջուրբեր:Ասեց տատիկը:Թոռնիկը ջուր բերեց:Տատիկը խմեց և ասաց՝
-Օ՜հ ես ինչ համեղ ջուրեր:
Երեղայի ծնողները վերադառնում են և տանում երեխային տատիկի մոտից և տատիկը այդ ցավի չդիմանալով մահանում է:

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

1. Հաշվել
ա) 6 – 7 = (+6) + (-7) = -(7 — 6) = -1
բ) –30 – +44 = (-30) + (-44) = -(44 + 30) = -74
գ) 12 – 9 = (+12) + (-9) = +(12 — 9) = +3 = 3
դ) 18 – 23 = (+18) + (-23) = -(23 — 18) = -5
ե) –11 – 9 = (-11) + (+9) = -(11 + 9) = -20
զ) 8 – 2 = (+8) + (-2) = +(8 — 2) = +6 = 6
է) –16 – 7 = (-16) + (+7) = -(16 — 7) = -9
ը) 0 – 16 = (0) + (-16) = -(16 + 0) = -16

2. Կատարե՛ք գործողությունը.
ա) 34 – (–7) = (+34) + (-7) = +(34 — 7) = +23 = 23
բ) 101 – (–8) = (+101) + (+8) = +(101 - 8) = +93 = 93
գ) 29 – (–11) = (+29) + (+11) = +(29 — 11) = +18 = 18
դ) –70 – (–14) = (-70) + (+14) = -(70 - 14) = -66
ե) –48 – (–25) = (-48) — (-25) = -(48 — 25) = -23
զ) –17 – (–34) = (-17) + (+34) = +(34 - 17) = +17 = 17
է) –52 – (–2) = (-52) + (+2) = -(52 - 2) = -50
ը) 82 – (–3) = (+82) + (+3) = +(82 — 3) = +79 = 79

3. Գտե՛ք և համեմատե՛ք արտահայտությունների արժեքները.
ա) 8 – 3 և 3 – 8
8 — 3 = 5
3 — 8 = -5
Պատ․՝ 5 > -5
բ) (–7) – 4 և 4 – (–7)
(-7) — 4 = (-7) + (-4) = -(7 — 4) = -3
4 — (-7) = (+4) + (+7) = +(7 — 4) = +3 = 3
Պատ․՝ 3 > -3
գ) –25 – (–3) և -3 — (-25)
-25 — (-3) = (-25) + (+3) = -(25 — 3) = -22
-3 — (-25) = (-3) + (+25) = +(25 — 3) = +22 = 22
Պատ․՝ 22 > -22
դ) 6 – (–2) և (–2) – 6
6 — (-2) = (+6) + (+2) = +(6 — 2) = +4 = 4
(-2) — 6 = (-2) + (-6) = -(6 — 2) = -4
Պատ․՝ 4 > -4

Ի՞նչ օրինաչափություն է այստեղ գործում։
Գործում է փակագծերի տեղափոխում։

4. Օդի ջերմությունը իջավ 70ºC-ով և դարձավ –30ºC։ Որքա՞ն էր օդի ջերմությունը մինչև այդ փոփոխությունը։
Պատ․՝ 70ºC

5. Բերե՛ք երկու այնպիսի ամբողջ թվերի օրինակ, որոնց տարբերությունը դրական թիվ լինի։ Կարո՞ղ է արդյոք այդ դեպքում հանելին բացասական թիվ լինել։
6 — (-2) = (+6) + (+2) = +(6 — 2) = +4 = 4
Պատ․՝ այո՛, կարող է

ԼՐԱՑՈՒՑԻՉ ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

6. Սուզանավի խորաչափը ցույց էր տալիս ծովի մակերևույթից 145 մ խորություն (–145 մ)։ Որոշ ժամանակ անց խորաչափի ցուցմունքը դարձավ –173 մ։ Ինչքա՞ն էր սուզանավի ընթացքի նախկին և նոր խորությունների տարբերությունը։
(-173) — (-145) = (-173) + (+145) = -(173 — 145) = -28
Պատ․՝ -28

7. Խնդիր ֆլեշմոբից
Երևանից Սիսիան գնալու համար խումբը պետք է անցներ 252 կմ ճանապարհ: Ճանապարհի մի մասը ավտոբուսով անցան, մնացածը ոտքով, ընդ որում ավտոբուսով 2 ժամ ավելի գնացին քան ոտքով: Քանի՞ ժամ քայլեցին, եթե ավտոբուսը 1 ժամում անցնում է 60 կմ, իսկ խումբը ոտքով՝ 6 կմ: